Dòng xe máy ào ạt và sự giao thoa của thời gian – Nhật ký hành trình khám phá Việt Nam

Hai mươi năm sau, khi trở lại Việt Nam, từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh, tôi cảm thấy như mình đang đi qua hai thế giới song song. Một thế giới là trật tự tự phát giữa dòng xe máy tấp nập; thế giới kia là câu chuyện về sự phát triển nhanh chóng đang được viết nên dưới bóng những tòa nhà chọc trời. Trên mảnh đất này, cảm giác thư thái và khẩn trương cùng tồn tại, và dấu vết của lịch sử đan xen với trí tưởng tượng về tương lai.

Hà Nội: Cân bằng trong hỗn loạn

Sáng đầu tiên ở Hà Nội, tôi thức dậy trong một con hẻm gần Hồ Hoàn Kiếm. Mở cửa sổ, tiếng gầm rú của xe máy lập tức chào đón tôi – quả thực là bản nhạc nền không ngừng nghỉ của thành phố.

Hai mươi năm trước, khi lần đầu đến Hà Nội, ấn tượng mạnh nhất của tôi là những gia đình bốn hoặc năm người chen chúc trên một chiếc xe máy. Giờ đây, có nhiều ô tô hơn, và tình trạng quá tải ít phổ biến hơn, nhưng xe máy vẫn là nhân vật chính tuyệt đối trên đường phố. Trung bình, Việt Nam có một xe máy cho mỗi 1,3 người, và ở Khu Phố Cổ Hà Nội, dòng xe máy này chảy không ngừng nghỉ cả ngày lẫn đêm.

Điều khiến tôi ngạc nhiên nhất là "trật tự vô hình" trong giao thông. Nhiều giao lộ không có đèn tín hiệu, đặc biệt là ở các thành phố nhỏ như Bắc Ninh. Nhưng các tài xế, với bản năng lái xe chính xác và sự hiểu biết ngầm, di chuyển dễ dàng, duy trì khoảng cách chỉ vài centimet. Không ai bấm còi hay vội vàng, không ai chen hàng; mọi thứ được thực hiện thông qua giao tiếp bằng mắt và điều chỉnh tốc độ tinh tế. Những quy tắc giao thông này không được ghi trong luật, mà là điều người dân đã dần dần rèn luyện trong thực tế tắc nghẽn giao thông.

Đây có lẽ là một bức tranh thu nhỏ của xã hội Việt Nam: trong một thế giới với hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện và cơ sở hạ tầng không đầy đủ, người dân tự xoay xở bằng khả năng của mình, tìm kiếm sự cân bằng giữa hỗn loạn và tạo ra sức sống riêng trong sự rối ren.

Buổi tối, tôi thấy một nhóm bạn trẻ trước Bưu điện Sài Gòn. Họ đậu xe máy, trải chiếu picnic, ngồi xuống và nói chuyện về xu hướng, tình yêu và ước mơ. Cả thành phố toát lên một cảm giác thư thái được xây dựng trên kỳ vọng rằng "tương lai sẽ tốt đẹp hơn". Người dân ở đây không vội vàng lướt xem các video ngắn; Họ thích trò chuyện hoặc đơn giản là ngắm nhìn dòng xe cộ và để tâm trí mình lang thang.

Một tài xế lớn tuổi tên Nguyễn, làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, nói với tôi rằng cuộc sống lý tưởng của ông có thể được tóm gọn trong ba từ: "liên tục và ổn định". Câu trả lời có vẻ chính thức này cho thấy sự đồng thuận giữa nhiều người Việt Nam.

Thành phố Hồ Chí Minh: Sự xung đột và tham vọng

Nếu Hà Nội gây ấn tượng với tôi bởi "trí tuệ dân gian" của Việt Nam, thì Thành phố Hồ Chí Minh lại thể hiện một sự xung đột văn hóa sống động.

Nhìn về phía sông Sài Gòn từ trung tâm thành phố, đường chân trời đã hoàn toàn thay đổi. Tòa nhà Landmark 81 cao 461 mét là tòa nhà chọc trời cao nhất Việt Nam, cùng với tòa nhà Vietcombank do César Pelli thiết kế và tòa nhà Bitexco Financial Tower do Carlos Zapata thiết kế. Những tòa nhà khổng lồ bằng kính này nhìn xuống những ngôi nhà chật hẹp của Khu Phố Cổ - những tòa nhà "hình ống" rộng chưa đến ba mét nhưng cao hơn mười tầng, một di sản của chính sách thuế thời thuộc địa tiếp tục định hình diện mạo của thành phố.

Người Pháp gần như đã san bằng Khu Phố Cổ vào cuối thế kỷ 19, để lại một hệ thống quy hoạch hình lưới và kiến trúc kiểu châu Âu. Ngày nay, những di tích lịch sử này đang được hồi sinh. Dinh Thống Nhất là một ví dụ điển hình của chủ nghĩa hiện đại hậu thuộc địa; mặt tiền khung tre của kiến trúc sư Ngô Đức Thu vẫn trông rất tiên phong. Nhà thờ màu hồng – Nhà thờ Tân Định – bất ngờ trở thành hiện tượng trên mạng xã hội, một địa điểm không thể bỏ qua đối với khách du lịch trên toàn thế giới.

Nhưng điều khiến tôi quan tâm hơn cả là sự trỗi dậy thầm lặng của các kiến trúc sư Việt Nam. Tòa nhà văn phòng Premier của Tropical Space, được xây bằng gạch, sử dụng thiết kế sinh thái, cho phép ánh sáng mặt trời, gió và thậm chí cả nước mưa vào bên trong. "Chúng ta không muốn chống lại thiên nhiên, mà muốn hòa mình vào nó." Câu nói này khiến tôi nhớ đến những người đi xe máy ở Hà Nội, những người ngầm nhường đường cho nhau tại các giao lộ không có xe cộ – họ cũng đang thích nghi với thiên nhiên theo cách riêng của mình.

Tại một khu vực mới phát triển ở bờ đông sông Sài Gòn, Foster + Partners đang lên kế hoạch cho Global City, nơi sắp sửa mọc lên một tòa nhà cao tầng thân thiện với môi trường do Büro Ole Scheeren thiết kế. Nhưng Bill Nguyễn, người đứng đầu Quỹ Nghệ thuật Nguyễn, đã nhắc nhở tôi: "Những dự án này thực sự dành cho ai? Ai có đủ khả năng để sống ở đó?"

Cơ hội và Mối quan ngại: Số liệu kinh tế của Việt Nam thực sự ấn tượng. Tăng trưởng GDP dự kiến đạt 8,02% vào năm 2025, với GDP bình quân đầu người vượt quá 5.000 USD. Đầu tư nước ngoài đã đổ vào, và luật đầu tư mới, có hiệu lực từ năm 2026, sẽ giảm mạnh số lượng dự án được trung ương phê duyệt từ 38 xuống còn 12. Các ngành công nghiệp như bán dẫn và xe năng lượng mới sẽ được hưởng các chính sách siêu ưu đãi bao gồm miễn thuế lên đến 4 năm và giảm thuế 50% trong 9 năm.

Tuy nhiên, hai thập kỷ phát triển dường như không mang lại những thay đổi mạnh mẽ như mong đợi. Xây dựng cơ sở hạ tầng vẫn còn chậm, với tình trạng thiếu điện là một nút thắt nổi bật, và các khu công nghiệp thường xuyên bị mất điện. Hệ thống đường sắt phần lớn vẫn sử dụng khổ đường ray mét, di sản của thời kỳ thuộc địa Pháp, khiến hành trình từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh mất hơn 30 giờ. Chi phí vận chuyển chiếm 17% GDP, làm suy yếu lợi thế về chi phí lao động.

Một mối lo ngại sâu sắc hơn nằm ở cơ cấu kinh tế. Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào thương mại quốc tế, với xuất khẩu chiếm hơn 80% GDP, và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp ba phần tư kim ngạch xuất khẩu. Các thương hiệu trong nước hầu như không có ảnh hưởng quốc tế - câu chuyện VinFast là minh họa rõ nhất.

Trong một quán cà phê ở Thành phố Hồ Chí Minh, bạn tôi, Lao Fan, người làm việc cho một công ty nước ngoài, đã bày tỏ nỗi lo lắng của mình: “Gần đây, các công ty nước ngoài bắt đầu áp dụng tuần làm việc 6 ngày, và đôi khi chúng tôi phải họp tại trụ sở chính sau giờ làm việc. Áp lực ngày càng tăng.” Trong khi đó, giá nhà đã tăng lên gần 24 lần thu nhập hàng năm của một gia đình, cao hơn cả Singapore và Hàn Quốc.

Lời kết Vào buổi tối cuối cùng trước khi rời Việt Nam, tôi đứng ở cầu tàu Nhà Dài của Bảo tàng Hồ Chí Minh, ngắm nhìn Tòa nhà 81 lung linh trong ánh hoàng hôn bên kia sông Sài Gòn. Phía sau tôi là tượng Hồ Chí Minh, và một nhóm phụ nữ mặc áo dài đang chụp ảnh.

Thành phố này đã mang nhiều tên gọi và chịu đựng nhiều đau thương. Người Pháp, người Mỹ và người Trung Quốc đều đã để lại dấu ấn của họ ở đây. Nhưng ngày nay, Việt Nam đang tìm con đường riêng của mình – không phải Tây hóa toàn diện cũng không phải bám víu vào truyền thống, mà là một quá trình từ dưới lên, dò dẫm tìm kiếm trật tự và sức sống.

Tiếng xe máy vẫn gầm rú, những tòa nhà chọc trời vẫn mọc lên. Thái độ thư thái của người Việt Nam có thể đang dần phai nhạt, nhưng sự kiên cường và linh hoạt của họ trước nghịch cảnh vẫn in sâu trong huyết quản của mảnh đất này.